Biskup, który zatrzymał cesarza

Urodził się ok. 340 r., zapewne w Trewirze (wtedy stolicy prefektury Galii), w arystokratycznej rodzinie rzymskiej. Jego ojciec pełnił wysokie stanowisko prefekta Galii; po jego śmierci matka przeniosła się z dziećmi do Rzymu. Ambroży zdobył tam gruntowne wykształcenie, studiował retorykę, literaturę grecką i łacińską oraz, co kluczowe, prawo. Formację religijną otrzymał w domu.

Szybko piął się po szczeblach administracji cesarskiej. Około 370 r. został mianowany gubernatorem prowincji Liguria i Emilia z siedzibą w Mediolanie, który wówczas był stolicą cesarską na Zachodzie. W tym okresie, choć wychowany w rodzinie chrześcijańskiej, nie był jeszcze ochrzczony (był katechumenem), co było powszechną praktyką wczesnego Kościoła. Jego kariera świecka była wzorowa – dał się poznać jako sprawiedliwy i rozważny zarządca.

WYBÓR NA BISKUPA

Punktem zwrotnym w życiu Ambrożego stał się 374 r., kiedy zmarł ariański biskup Mediolanu Auksencjusz. Miasto było wówczas areną ostrego konfliktu między katolikami nicejskimi a arianami. Podczas burzliwych obrad elekcyjnych Ambroży, jako urzędnik cesarski, przybył do kościoła, aby czuwać nad porządkiem i zapobiec rozruchom.

Zgodnie z tradycją w trakcie sporu dziecięcy głos z tłumu miał zawołać: „Ambroży biskupem!”. Okrzyk został podchwycony przez zebranych, którzy zgodnie wybrali Ambrożego na nowego biskupa. Ambroży był zaskoczony i początkowo zdecydowanie odmawiał, nawet próbował uciekać z miasta. Jego opór był jednak bezskuteczny. Wola ludu i potwierdzenie cesarza Walentyniana I, zadowolonego z wyboru szanowanego urzędnika, przeważyły.

Nasz bohater uległ woli Bożej – jak to uznał – i w ciągu zaledwie kilku dni przyjął niezbędne sakramenty. 30 listopada 374 r. przyjął chrzest, a już 7 grudnia 374 r. otrzymał święcenia biskupie. Natychmiast po wyborze zrezygnował ze wszystkich urzędów świeckich, a swój znaczny majątek rozdał ubogim. Podjął intensywne studia teologiczne, stając się w krótkim czasie wybitnym znawcą Pisma Świętego i Ojców Kościoła.

KONFLIKT ARIAŃSKI

Jako biskup stał się nieugiętym obrońcą ortodoksji nicejskiej (uznającej dogmat o Trójcy Świętej) i zaciętym przeciwnikiem arianizmu. Największy konflikt na tym tle wybuchł z cesarzową Justyną, wdową po Walentynianie I i matką małoletniego cesarza Walentyniana II. Justyna była gorliwą arianką i dążyła do przekazania arianom jednej z bazylik w Mediolanie. Ambroży, wspierany przez wierny mu lud, kategorycznie odmówił, argumentując, że to, co należy do Boga (kościoły), nie może być przedmiotem rozporządzeń cesarskich (Imperator enim intra ecclesiam, non supra ecclesiam est – „Cesarz jest w Kościele, a nie ponad Kościołem”).

Na Ambrożego nałożono karę i otoczono bazylikę żołnierzami. Wierni, którzy wraz ze swoim biskupem zabarykadowali się w świątyni, spędzali czas na modlitwie i śpiewie, co uniemożliwiło przejęcie kościoła przez siły cesarskie. Właśnie podczas tego oblężenia, aby podtrzymać ducha wiernych, Ambroży wprowadził zwyczaj śpiewania psalmów i hymnów, na wzór wschodni. Justyna musiała ostatecznie ustąpić, a jej porażka była ważnym zwycięstwem niezależności Kościoła od państwa.

PODWALINY TEOLOGII

Augustyn spotkał się z Ambrożym w Mediolanie ok. 384 r., kiedy przybył jako profesor wymowy. Jak wiemy z „Wyznań”, początkowo Augustyn, będący sceptykiem, zaczął słuchać kazań biskupa Mediolanu z powodów czysto retorycznych, podziwiając jego piękny język i elokwencję. Jednak stopniowo, słuchając, zaczął na nowo rozważać prawdy wiary katolickiej. Ambroży pomógł mu zrozumieć Pismo Święte w sensie alegorycznym. To umożliwiło Augustynowi przezwyciężenie manichejskich zastrzeżeń do dosłownej interpretacji Starego Testamentu.

Ambroży odegrał kluczową rolę w drodze św. Augustyna do nawrócenia; w 387 r. ochrzcił go. Jako zaś jego mentor położył również podwaliny pod teologię, która zdominowała całe średniowiecze.

MASAKRA W TESALONIKACH

Najbardziej dramatyczny i symboliczny był konflikt biskupa z cesarzem Teodozjuszem I Wielkim (panującym na Wschodzie; później objął rządy w całym cesarstwie), będącym nominalnie katolikiem i sojusznikiem Ambrożego. Cesarz szanował biskupa, często zasięgał jego rady i w 380 r. uczynił chrześcijaństwo religią państwową. Do konfrontacji doszło w 390 r. po masakrze w Tesalonikach (Salonikach). Rozgniewany na mieszkańców miasta, którzy zbuntowali się i zabili dowódcę garnizonu, Teodozjusz, w akcie brutalnej zemsty polecił dokonać rzezi niewinnej ludności zebranej w amfiteatrze. Zginęło ok. 7 tys. niewinnych osób.

Ambroży, głęboko wstrząśnięty, napisał do cesarza surowy list, w którym żądał od niego publicznej pokuty za zbrodnię, odmawiając jednocześnie sprawowania Eucharystii w jego obecności. Kiedy cesarz próbował wejść do katedry w Mediolanie, Ambroży powstrzymał go u bram świątyni. Był to bezprecedensowy akt. Hierarcha postawił się najpotężniejszemu człowiekowi ówczesnego świata, podkreślając, że nawet cesarz podlega prawu Bożemu i kościelnej dyscyplinie.

Teodozjusz po pewnym czasie ukorzył się i publicznie odbył pokutę w kościele w Boże Narodzenie 390 r. Ten epizod przeszedł do historii jako symbol moralnego prymatu władzy duchownej nad świecką w sprawach wiary i etyki.

WZÓR PASTERZA

Ambroży zmarł w nocy z 3 na 4 kwietnia 397 r. w Mediolanie. Jego wpływ na historię Kościoła jest nie do przecenienia. Był obrońcą wiary, reformatorem liturgii i autorem licznych pism teologicznych. Jego zasady dotyczące relacji Kościół–Państwo i śpiewu liturgicznego trwale ukształtowały chrześcijaństwo na Zachodzie. Został zaliczony do grona czterech wielkich Doktorów Kościoła, obok Augustyna, Hieronima i Grzegorza Wielkiego.

Umiejętnie połączył talenty prawne i polityczne z gorliwością pasterską. Stał się jednym z najbardziej wpływowych pisarzy Kościoła łacińskiego. Wśród jego pism egzegetycznych warto wymienić Hexaemeron („Sześć dni stworzenia”), a wśród pism ascetycznych dzieło o obowiązkach duchownych De officiis ministrorum. Ważnym źródłem do historii epoki są jego listy.

Był znakomitym kaznodzieją. Jego metoda interpretacji Pisma Świętego opierała się na tzw. egzegezie alegorycznej, którą przejął od aleksandryjskich uczonych, w szczególności od Orygenesa i Filona z Aleksandrii. Zasłynął jako twórca hymnów ambrozjańskich – prostych, ale głębokich utworów wierszowanych, przeznaczonych do śpiewu antyfonalnego lub responsoryjnego podczas liturgii godzin. Były one śpiewane przez wiernych w kościołach, co stanowiło innowację w Kościele zachodnim. Hymny te nie tylko upiększały kult, ale były także skutecznym narzędziem katechezy i walki z herezjami – w prosty sposób przekazywały prawdy wiary. Wśród nich możemy wymienić Æterne rerum Conditor, Deus Creator omnium, Jam surgit hora tertia, Veni Redemptor gentium.

Święty Ambroży z Mediolanu stał się wzorem pasterza broniącego wiary i moralnej autonomii Kościoła wobec władzy świeckiej. Jego zaś przemiana z urzędnika państwowego w nieugiętego biskupa i wybitnego teologa stanowi wyjątkowy przykład w historii Kościoła.