Sobór dwóch papieży

Zamiar zwołania soboru, 21. w dziejach Kościoła, papież Jan XXIII ujawnił 25 stycznia 1959 r. w rzymskiej bazylice św. Pawła za Murami. Stało się to zaledwie w trzy miesiące od objęcia przez niego tronu Piotrowego. Za cel soboru św. Jan XXIII uznał odnowę życia Kościoła i dostosowanie jego nauczania do czasów współczesnych, a także podjęcie działań na rzecz zjednoczenia chrześcijan. Nie chodziło oczywiście o to, by Kościół dostosował się do wymogów epoki, ale by zachowując swą tożsamość, odnalazł swą misję w świecie i aby mógł na nowo docierać do współczesnych ludzi z niezmienną prawdą, którą Kościołowi powierzył sam Jezus Chrystus.

INAUGURACJA SOBORU

Po trzech latach przygotowań, 11 października 1962 r., w rocznicę ogłoszenia przez Sobór Efeski Maryi Matką Boga, Theotokos, Jan XXIII otworzył Vaticanum II. „Raduje się dziś Kościół, Matka nasza, bowiem dzięki szczególnemu darowi Opatrzności Bożej nadszedł tak bardzo upragniony dzień, w którym tu, przy grobie św. Piotra, pod opieką Najświętszej Dziewicy, której godność Bożego macierzyństwa uroczyście dziś czcimy, rozpoczyna się II Watykański Sobór Powszechny” – powiedział podczas Mszy św. inaugurującej obrady.

Do zamienionej na aulę soborową Bazyliki św. Piotra przybyło 2850 ojców soborowych. Obok papieża w inauguracji soboru uczestniczyło 85 kardynałów, ośmiu patriarchów, 533 arcybiskupów, 2131 biskupów, 12 opatów, 13 prałatów i 67 przełożonych zakonnych. Z Polski na pierwszą sesję przybyło 26 biskupów, choć w samym otwarciu soboru uczestniczyło zaledwie kilku z nich, gdyż większość nie otrzymała na czas paszportów. W soborze uczestniczyło dwóch polskich ekspertów świeckich: prof. Stefan Swieżawski i reprezentujący emigrację Mieczysław de Habicht.

Jan XXIII utworzył 10 komisji soborowych i komisję centralną, a wśród jej członków znalazł się kard. Stefan Wyszyński, późniejszy członek elitarnego 10-osobowego prezydium soboru. Prymas Polski – obok abp. Karola Wojtyły – okazał się jednym z najbardziej aktywnych biskupów polskich na soborze.

Jan XXIII zmarł 3 czerwca 1963 r. Jego następcą został kard. Giovanni Battista Montini, który przybrał imię Paweł VI. Nowy papież postanowił kontynuować dzieło soboru. Spełniły się słowa wybitnego francuskiego dziennikarza Jeana Guittona, który pisał: „Paweł VI będzie kontynuatorem dzieła Jana XXIII, a zarazem wywrze na soborze znamię własnej osobowości”.

MAGISTERIUM KOŚCIOŁA

Sobór obradował podczas czterech sesji, odbywanych jesienią w latach 1962–1965. W przerwie między drugą a trzecią sesją Paweł VI odbył podróż do Ziemi Świętej i spotkał się tam z prawosławnym patriarchą Atenagorasem. Natomiast podczas czwartej sesji odbył podróż do ONZ. „Wyprawa Ojca Świętego do ONZ jest bodaj najlepszą interpretacją woli Kościoła, który właśnie na soborze mówi o obecności Kościoła w świecie współczesnym” – pisał trzy tygodnie przed zakończeniem Vaticanum II do kapłanów kard. Wyszyński.

Ostatecznie podczas czterech sesji – nie bez polemik i napięć – opracowano i przegłosowano cztery konstytucje: Sacrosanctum Concilium (Konstytucja o liturgii świętej); Dei Verbum (Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym); Gaudium et Spes (Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym) i Lumen Gentium (Konstytucja dogmatyczna o Kościele). Uchwalono też dziewięć dekretów: Unitatis Redintegratio (Dekret o ekumenizmie); Orientalium Ecclesiarum (Dekret o Kościołach Wschodnich katolickich): Christus Dominus (Dekret o pasterskich zadaniach biskupów w Kościele); Ad Gentes Divinitus (Dekret o misyjnej działalności Kościoła); Presbyterorum Ordinis (Dekret o posłudze i życiu prezbiterów); Inter Mirifica (Dekret o środkach społecznego przekazu); Optatam Totius (Dekret o formacji kapłańskiej); Perfectae Caritatis (Dekret o przystosowanej do współczesności odnowie życia zakonnego) i Apostolicam Actuositatem (Dekret o apostolstwie świeckich).

W trakcie soboru ogłoszono trzy deklaracje, które poruszają istotne kwestie dotyczące relacji Kościoła z innymi religiami i światem: Nostra Aetate (Deklaracja o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich); Dignitatis Humanae (Deklaracja o wolności religijnej) i Gravissimum Educationis (Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim).

OWOCE VATICANUM II

Sobór został zakończony 8 grudnia 1965 r. Najbardziej widocznym skutkiem jego obrad było zastąpienie w liturgii łaciny językami narodowymi i celebrowanie Mszy św. twarzą do wiernych. Owocem było też ocieplenie stosunku Kościoła katolickiego do innych wyznań chrześcijańskich i judaizmu oraz rozpoczęcie z nimi dialogu. Reprezentanci Kościołów chrześcijańskich uczestniczyli zresztą w soborze jako obserwatorzy. Zezwolono na działalność diakonów stałych, dopuszczając do święceń diakonatu mężczyzn żonatych. Jan XXIII, komentując obrady komisji przygotowującej Konstytucję o Objawieniu Bożym, wypowiedział znamienne słowa: „Wybiła godzina Biblii w Kościele, czas nadrobić zaniedbania”.

Dyskusja teologiczna na temat kolegialności doprowadziła do powstania instytucji synodu biskupów, który odtąd zbierał się w Rzymie co dwa, trzy lata.

Paweł VI – na wniosek episkopatu Polski, mimo sprzeciwu niewielkiej części hierarchów – ogłosił Najświętszą Maryję Pannę Matką Kościoła. Tuż przed zakończeniem soboru papież ogłosił encyklikę Mysterium Fidei, poświęconą nauce o Eucharystii, w której ostrzegł świat przed błędami, które były obecne w krajach zachodnich. Po zakończeniu soboru ogłosił też Nadzwyczajny Jubileusz Posoborowy, który trwał od 1 stycznia do 29 maja 1966 r.

Nie wszyscy zaakceptowali decyzje podjęte na Soborze Watykańskim II. Francuski arcybiskup Marcel Lefebvre, skądinąd zasłużony misjonarz pracujący przez lata w Afryce, stworzył wokół siebie środowisko znane jako Bractwo Kapłańskie św. Piusa X. W 1988 r. abp Lefebvre konsekrował bez zgody Stolicy Apostolskiej czterech biskupów, zaciągając karę ekskomuniki. Po jego śmierci papież Benedykt XVI zniósł ekskomunikę na żyjących jeszcze biskupów. Lefebryści odrzucają dorobek Vaticanum II, Msze św. odprawiają w rycie przedsoborowym w języku łacińskim i nie uznają kanonizacji ostatnich papieży Jana XXIII, Pawła VI i Jana Pawła II. Ich status w Kościele jest nieuregulowany.

ZADANIA NA NOWE CZASY

Prymas Stefan Wyszyński w Liście na Boże Narodzenie w 1965 r. pisał: „Niemała praca czeka nas wszystkich na progu Tysiąclecia Chrztu, gdy mamy rozpocząć życie w duchu wskazań soborowych. Musimy naprzód zaznajomić się dobrze z nauką soboru. Trzeba będzie przebić się przez naloty niewłaściwego naświetlania soboru, jego prac, atmosfery, wypowiedzi ojców soborowych. Niestety, spotykaliśmy się dość często w prasie krajowej, nawet uchodzącej za katolicką, z takimi ocenami soboru, które w rzeczywistości nie mają żadnego pokrycia. Ofiarą naświetleń ateistycznych padały szczególnie wypowiedzi polskich ojców soborowych; są one często tak zniekształcone, że można by je uważać za błędne. Niewiara, nienawiść, stronniczość, niemające nic wspólnego z prawdziwą nauką Kościoła, dały wybitnie krzywdzący obraz naszych biskupów. Przyjdzie czas, gdy będziemy musieli okazać prawdziwe oblicze naszej pracy i wypowiedzi na soborze, by uchronić was, drogie Dzieci, przed zafałszowaniem rzeczywistości”.

Warto dodać, że w Rzymie pojawiło się wielu agentów z państw socjalistycznych, którzy nie tylko śledzili przebieg soboru, ale wręcz inwigilowali samych biskupów. Niektórzy z nich akredytowali się jako przedstawiciele mediów. Także tzw. katolicy otwarci powielali materiały skierowane przeciw prymasowi Wyszyńskiemu, a zwłaszcza jego maryjności.