„Zło naszych czasów nie polega na występowaniu licznych braków, nie na tym; złem naszych czasów jest owa zła ochoczość, owo ubieganie się o zaspokojenie zachcianek reformatorskich, owo fałszywe pragnienie reformowania bez ofiarności, owo lekkomyślne urojenie, jakoby można było przeprowadzić reformę, nie mając o niej żadnego pojęcia, nie mówiąc już nawet o tym, by pojęcie to było tak wzniosłe, jak niezwykle wzniosłą jest idea samej reformy; owo obłudne zapoznanie własnej nieudolności, która z gorliwością ugania się za siejącą zamęt ideą zreformowania Kościoła”. To słowa Sørena Kierkegaarda (1813–1855), duńskiego filozofa.
Kierkegaard nie odnosi się do XIX-wiecznego Kościoła katolickiego, gdyż sam był wyznawcą duńskiego luteranizmu. Ale jego gorzka opinia o nieudolnych obłudnikach, którzy sieją zamęt swymi reformatorskimi zapędami, jak najbardziej pasuje do niektórych współczesnych środowisk w Kościele katolickim. Także do polityków, którzy twierdzą, że reformują Polskę, przywracając ład i praworządność, albo że unowocześniają szkolnictwo, a tak naprawdę zachowują się jak małpa z brzytwą.
Tak! Problemem nie jest brak reform, ale „zła ochoczość”, czyli powierzchowny entuzjazm, hałas, wrzawa wokół reformowania. Niejednokrotnie proponowane reformy nie są przemodloną, przemyślaną i zakorzenioną z dziedzictwie wiary Kościoła odpowiedzią na znaki czasu, ale raczej wyrazem pyszałkowatego przekonania, że my zrobimy wszystko lepiej. Fałszywe pragnienie reformowania można poznać po braku gotowości na poświęcenie i cierpienie. Kierkegaard pisze też o „lekkomyślnych urojeniach” i „obłudnej nieświadomości własnej nieudolności”. Chodzi o to, że niekiedy krzyczą o reformach ludzie niekompetentni, dość ograniczeni w rozumieniu natury i misji Kościoła, ale za to podatni na modne ideologie. A jak można reformować coś, czego istoty się nie zna? „Nie może to być myśl pochodząca od Boga, lecz jest to raczej niedorzeczny wymysł ludzki” – stwierdza duński myśliciel.
Kierkegaard nie wierzył w skuteczność reformowania instytucji bez reformowania (nawracania się) ludzi. Surowo oceniał tzw. chrześcijańskie społeczeństwa i narody: „Tragedia tego, iż wszyscy są chrześcijanami, polega na tym, że nikt nie jest chrześcijaninem”, Podkreślał, że autentyczne chrześcijaństwo to naśladowanie Chrystusa, a prawdziwa reforma zaczyna się od serca, a nie od struktur, dokumentów, synodów. Tymczasem „miliony tak zwanych chrześcijan szukają sposobu, jak uniknąć naśladowania Chrystusa”. To wszystko prawda, ale nie można popadać w nadmierny indywidualizm. Kościół nie jest tylko sumą pojedynczych osób, ale jest wspólnotą, która potrzebuje dobrze zorganizowanych instytucji i jasnych, skutecznych procedur. Nie żyjemy w niebie, ale wciąż na ziemi, choć ku niebu zmierzamy.
W każdym razie w kontekście refleksji Kierkegaarda nasuwa się pytanie, czy reformowanie, o którym tak dużo się mówiło za poprzedniego pontyfikatu, było owocem głębokiej duchowości i ofiarności, czy też rodziło się w znaczącej mierze z zamętu i „zachcianek reformatorskich”. Zauważmy, co się dzieje z „synodalnością”, odmienianą jeszcze nie tak dawno na wszystkie przypadki. Albo jakie owoce przyniosły różne gesty i słowa w ekumenicznym i międzyreligijnym dialogu. Ileż to razy miało dochodzić do historycznych przełomów np. w relacjach katolicko-prawosławnych albo w stosunkach z islamem. Tymczasem rzeczywistość skrzeczy, a pod pewnymi względami skrzeczy bardziej niż dawniej. Nie znaczy to, oczywiście, że nie należy podejmować wysiłków zmieniania tego, co jest, na lepsze. Trzeba jednak uważać, by – jak uczy nas mądry Kierkegaard – nie mylić Bożego reformowania z wrzaskiem ambicjonalnych i zideologizowanych zachcianek.
Co? Gdzie? Kiedy?
