x

Skąd się wzięły nazwiska?

Wszyscy współcześni Polacy noszą jakieś nazwiska. Dla każdego z nas oczywiste jest, że w wielu sytuacjach posługujemy się nie tylko imieniem, lecz także nazwiskiem.
Jedynie w kontaktach nieoficjalnych i w mniejszej grupie komunikacyjnej do identyfikacji osoby wystarcza samo imię, im jednak grupa jest liczniejsza, tym większe prawdopodobieństwo, że wystąpi w niej kilka osób noszących to samo imię. Wtedy pojawia się konieczność dodatkowego określenia osoby, np. właśnie za pomocą nazwiska. Liczba nazwisk współcześnie w Polsce używanych jest ogromna, są też one bardzo różnorodne – od prostych, o zrozumiałym pochodzeniu (np. Kowal, Zięba czy Krakowiak) po nazwiska o zatartej budowie, mniej czytelne dla niespecjalistów lub też pochodzące z języków obcych (np. Narbutt, Mustafa czy Pinkas). Pochodzenie nazwisk, ich przemiany oraz klasyfikacje formalne i znaczeniowe są jednym z obszarów zainteresowania onomastyki, czyli działu językoznawstwa zajmującego się nazwami.

Nazwiska wydają nam się oczywistością, jednak jeśli przypomnimy sobie niektóre szkolne lektury – zwłaszcza teksty staropolskie oraz współczesne, których akcja dzieje się w dawnej Polsce – to okaże się, że większość ich bohaterów posługuje się jedynie imieniem lub przydomkiem. Od kiedy zatem nasi przodkowie używali nazwisk?

W najstarszych zachowanych tekstach, w których mowa jest o terenach dzisiejszej Polski, pojawiają się wyłącznie pojedyncze jednowyrazowe imiona. W pisanych w języku łacińskim dokumentach XIII-wiecznych część imion opatrzona jest już dodatkowymi określeniami, pozwalającymi lepiej zidentyfikować osobę, o której mowa. Były to informacje o pochodzeniu i miejscu zamieszkania takiej osoby, jej związkach rodzinnych (zwykle wymieniano imię ojca), wyglądzie (zwłaszcza jeśli był on szczególnie charakterystyczny), cechach usposobienia, funkcji, jakie pełniły w społeczeństwie itp. Powstawały zatem wyrażenia typu Mikołaj z Baranowa, Mikołaj, syn Piotra, Mikołaj Gęba, Mikołaj Kowal itp. Początkowo były one tworzone doraźnie, na potrzeby jednego dokumentu ta sama osoba mogła być nazywana w różny sposób. Z czasem zaczęły się stabilizować i stawały się czyimiś określeniami już niezależnymi od kontekstu.

Od połowy XV w. zarysowują się przy tym dwa najważniejsze typy: wśród możnowładztwa i bogatej szlachty dominowały określenia pochodzące od nazw miejscowych, zakończone na „-ski”, z kolei wśród biedniejszej szlachty oraz mieszczaństwa, a z czasem także chłopstwa przeważały określenia pochodzące od imienia ojca lub różnego typu przydomków. I tak np. Mikołaj z Baranowa stał się Mikołajem Baranowskim, a Mikołaj syn PiotraMikołajem Piotrowskim, Piotrowiczem lub Pietraszkiem. I tak, w ogólnym zarysie, powstały znane nam dziś nazwiska, które jednak przez lata ulegały różnego typu bardzo interesującym przemianom.


dr Tomasz Korpysz
Idziemy nr 19 (348), 6 maja 2012 r.
Wstecz...
wtorek, 30 sierpnia 2016

KOMENTARZE

Kształcenie i wychowanie

Komu ma służyć szkoła – uczniom czy nauczycielom?
Więcej...

Geniuszy wychowują rodzice

Wciąż za mało wierzymy, że najlepszymi specjalistami od naszych dzieci jesteśmy my sami i… nasz wolny czas
Więcej...

Nowy układ warszawski

Zwykli obywatele, którzy próbują odzyskać swoje nieruchomości, na decyzje urzędników Ratusza muszą czekać wiele lat
Więcej...

Herzlich willkommen

Mija rok od decyzji Angeli Merkel, która rozpoczęła nowy rozdział w historii Europy
Więcej...

Wyznaczone nam zawody

Kto chce być w zażyłości z Bogiem i postępować według Jego przykazań, ten musi się regularnie ćwiczyć
Więcej...

Wakacje na 500+

To postawa wobec własnej społeczności odróżnia prawdziwą elitę od pseudoelity
Więcej...

Gesty prezydenta

Pisząc o sympatycznych gestach określonej sławnej osoby, natychmiast uznać można, że są one elementem PR-u. Z Andrzejem Dudą jest inaczej
Więcej...

Dobro wspólne

Jego źródłem jest sama natura ludzka
Więcej...

CO? Gdzie? Kiedy?

Facebook

PORADY

Gdzie ci mężowie?

Kobieta przeważnie podchodzi do małżeństwa z dużą dozą idealizmu. Kiedy mija okres pierwszych uniesień, mąż bywa „zdetronizowany”. Kobieta psychicznie przenosi swoją czułość i idealizację z męża na syna.
Więcej...

Dział spadku w banku

Śmierć posiadacza rachunku bankowego powoduje zamknięcie tego rachunku przez bank. Aby wypłacić środki z rachunku, spadkobierca musi przedstawić poświadczenie dziedziczenia albo postanowienie sądu o dziale spadku.
Więcej...

Zapomniane jarzyny

Jarmuż, skorzonera, pasternak czy brukiew są często pomijane w dzisiejszej kuchni. A jednak te zapomniane warzywa mogą stać się składnikami nawet najbardziej wyszukanych potraw.
Więcej...